Oorsprong: het veldteken
Lang voordat er vaandels van stof waren, droegen legers al veldtekens: een stok met een symbool erop. De Romeinse legioenen kenden het signum en de adelaar (aquila). Het teken liet zien waar de eenheid stond en was heilig voor de soldaten.
Het woord vaandel komt van het Middelnederlandse vane of vaen, verwant aan het Duitse Fahne: een stuk doek dat aan een stok wordt gedragen.
Lees over militaire vaandels →Middeleeuwen: banieren, ridders en heraldiek
Volgens een veelgehoorde lezing brachten de kruistochten het vaandel naar onze streken. In de middeleeuwen voerden edelen en ridders een banier met hun wapen. Met de opkomst van de heraldiek kregen kleuren en figuren een vaste betekenis, en werd het doek een herkenningsteken op het slagveld en bij toernooien.
Ook op zee en in het leger werd het vaandel onmisbaar. Een vaandel liet zien uit welk land een (oorlogs)schip kwam, en aan het vaandel herkende je een eenheid, zoals de cavalerie of de artillerie. Daarnaast kregen steden een eigen banier, en werd het vaandel het symbool van een gemeenschap.
Gilden en schutterijen
Vanaf de late middeleeuwen hadden ambachtsgilden en schuttersgilden een eigen vaandel, meestal met de patroonheilige van het gilde, zoals Sint-Sebastiaan, Sint-Joris of Sint-Barbara. Het vaandel stond centraal in de gebruiken van het gilde: nieuwe leden en een nieuwe gildekoning leggen de eed van trouw af op het vaandel.
In Brabant en Limburg leven die schuttersgilden en schutterijen nog altijd. Bij gildedagen en het Oud Limburgs Schuttersfeest trekt elk gilde op achter zijn vaandel.
Lees over schuttersvaandels →Kerk, processie en bedevaart
Via de gilden en schutterijen kwam het vaandel ook de kerk in. In de woelige tijd van de Reformatie gaven gilden bescherming aan katholieke geestelijken. Daarna kregen ze een nieuwe rol: als erewacht bij bijzondere kerkelijke vieringen.
Broederschappen, die al in de middeleeuwen ontstonden, lieten hun patroonheilige op hun banier borduren en droegen die met trots mee in processies. Parochies en later bedevaart- en brancardiersverenigingen volgden. Processies zoals de Sint-Jansprocessie in Laren laten die traditie nog elk jaar zien.
Lees over kerkelijke vaandels →Vendelzwaaien: een gebed met de vlag
Zo kreeg het vaandel steeds meer een ceremoniële functie. Daaruit groeide het vendelzwaaien, of vendelen: het zwaaien met een vendel in vaste figuren. Een vendelier laat het doek om zijn lichaam draaien, over de grond strijken en hoog de lucht in gaan.
Ook het vendelen heeft een kerkelijke betekenis. De zwaai van links naar rechts wordt gezien als een gebed, een strijd tussen goed en kwaad. Er wordt nog volop gevendeld in Nederland, België, Duitsland en Zwitserland, vooral op schuttersfeesten en in processies in Noord-Brabant en Limburg.
De Limburgse drapo
In Limburg heet de vlag of het vaandel van een vereniging de drapo. Elke vereniging, van schutterij tot fanfare, koestert haar drapo. Het is haar visitekaartje op straat, vaak kostbaar en rijk versierd, en het staat voor de gedeelde identiteit van de vereniging over de generaties heen.
Samen vormen die vaandels een stuk cultureel erfgoed van de hele provincie. Wie ze naast elkaar ziet, ziet hoe smaak en vormgeving zich in meer dan vijf generaties verenigingsleven hebben ontwikkeld. Het Sociaal Historisch Centrum Limburg brengt ze daarom in kaart in het DRAPO-project, en musea zoals het Limburgs Schutterij Museum tonen historische exemplaren.
De negentiende eeuw: verenigingen en studenten
In de negentiende eeuw bloeide het verenigingsleven op: harmonieën, fanfares, zangverenigingen, turnclubs en coöperaties. Veel van hen namen de vaandeltraditie van de gilden over.
Studenten hadden al een veel oudere band met de vlag. Aan middeleeuwse universiteiten groepeerden studenten zich per land van herkomst, in zogeheten nationes. Bij ruzies tussen die groepen was het veroveren van elkaars vlag het hoogste doel, en daarna werd over de teruggave onderhandeld. Daaruit komt het vaandeljatten voort, dat in Nederlandse en Vlaamse studentenkringen nog altijd bestaat.
Zelf een vaandel laten maken?
Wij zetten die traditie voort met nieuw borduurwerk, met de hand of met de machine. Bekijk hoe een vaandel laten maken werkt of vraag hieronder direct een vrijblijvende offerte aan.
Vraag een offerte